Chỉ học hết lớp 4, từng theo đoàn mãi võ đi khắp nơi nhưng Trần Xuân Chín vẫn không nguôi sở thích đọc sách. Sau mấy chục năm bôn ba trong cuộc đời, giờ cuộc sống đã khá giả, anh quyết định mở một thư viện sách miễn phí cho người nghèo. Những cuốn sách đó là tài sản của anh, được sưu tầm gìn giữ từ hơn 30 năm nay.

Vợ con anh Trần Xuân Chín

Men theo con đê nhỏ  vào thôn Thị, xã Đồng Mai, Hà Đông, Hà Nội, chúng tôi tìm đến nhà anh Trần Xuân Chín. Lúc chúng tôi đến, anh đang sắp xếp những cuốn sách mới tìm mua được cho đúng chủ đề để người đọc có thể dễ tìm hơn. Anh bảo chúng tôi đến không hẹn trước mà vẫn gặp được anh là rất may mắn bởi cứ có thời gian là anh lại đi khắp nơi để tìm những cuốn sách mới, giá trị. Trước tiên là để thỏa mãn cơn “nghiền sách”, sau đó là anh cũng muốn không chỉ mình mà những người yêu sách trong thôn, trong xã cũng có thể đọc được.

Từ tuổi thơ trắc trở…

Đã rất nhiều năm trôi qua, anh Chín vẫn còn nhớ như in những tháng ngày thơ ấu, lúc đó nhà anh còn giàu có nổi tiếng trong làng ngoài xã. Thế rồi sau 1 trận bom, mọi thứ của cải, gia tài đều tiêu tan. Cả nhà anh gồm bố, mẹ và 9 người con phải ở trong căn gác bếp chật chội, tù túng. Từ một cậu ấm con nhà giàu, anh lại phải mò cua, bắt ốc, chặt củi như bao đứa trẻ thôn Thị khác. Thế nhưng anh bảo, trong cái rủi cũng có cái may. Bao nhiêu của cải tiêu tan, nhưng những cuốn sách vì được để ở chỗ khác nên vẫn còn nguyên cả. Vốn đã ham đọc sách từ bé cho nên với Chín, đó là gia tài quý báu nhất.

Năm Chín học hết lớp 4, nhà nghèo, lại đông người nên anh đành phải nghỉ học. Quyết tâm không được học cũng không thua chúng bạn. Chính vì thế Trần Xuân Chín đã tìm đến những cuốn sách bởi vì với Chín, sách là tri thức. Thế là sau mỗi một ngày đi làm về, anh lại lôi sách ra đọc. Sách ở nhà đọc hết thì anh mượn sách của bạn bè, của thầy cô giáo cũ.

Thế rồi năm Chín 11 tuổi, làng Chín có phong trào học võ. Nhận thấy việc học võ rất là cần thiết, trước mắt là để rèn luyện sức khỏe, sau là để có thể đánh giặc cứu nước mỗi khi đất nước lâm nguy. Thế là cứ mỗi chiều, Chín lại đi bộ 5 cây số đến nhà cụ Ba Minh, một võ sư trong vùng để “tầm sư học đạo”. May cho Chín, không chỉ giỏi võ, cụ Ba Minh còn là người tinh thông cả cầm, kì, thi, họa. Với lòng ham học từ nhỏ, Chín đã quyết tâm theo thầy học cho bằng hết. Trước sự chân thành cũng như ý chí ham học hỏi của Chín mà cụ Ba Minh đã truyền dạy cho Chín tất cả các ngón nghề của mình.

Sau khi đã lĩnh hội đầy đủ các bí kíp của thầy Ba Minh, Trần Xuân Chín quyết tâm vào Nam để xây dựng sự nghiệp. Năm đó anh Chín mới chỉ mới 17 tuổi.

Một mình lặn lội khắp nơi và gia nhập đoàn mãi võ để sống qua ngày. Lang thang trong đoàn mãi võ suốt 4 năm ròng, một lần đoàn tới Bình Định, Chín tách đoàn đi thăm thú rồi bị lạc và mắc phải một trận ốm bất ngờ quật ngã anh ngay trong đêm mưa gió. Thật may, Chín đã được một gia đình làm nghề mộc ở đất võ Bình Định cứu sống. Chủ nhà là 1 nghệ nhân làm mộc. Cám cảnh cho thân phận của Chín, lại thấy Chín có vẻ thật thà, tháo vát nên ông đã nhận Chín vào làm tại xưởng gỗ của mình và nhiệt tình chỉ dạy cho Chín nghề mộc và khắc gỗ.

Thấm thoắt cũng nhiều năm trôi qua. Một ngày giá lạnh năm 1990, nỗi nhớ cha mẹ già và quê hương chợt ùa về trong Chín. Thế là anh quyết định hồi hương và xin thầy được mang theo tất cả những cuốn sách mình đã sưu tầm được trong những năm tháng lưu lạc và 1 số sách về nghề chạm khắc gỗ mà thầy tặng anh từ hồi đầu.

Trần Xuân Chín bên những quyển sách cũ có từ hàng chục năm trước

Và 30 năm tìm sách mở thư viện cho người nghèo

Về nhà, với vốn nghề học được, Chín mở 1 cửa hàng chuyên sản xuất và chạm khắc gỗ, hằng ngày chuyên tâm sản xuất và phụng dưỡng cha mẹ già.

Có một điều mà Chín vẫn không thể giải thích được là tại sao trên đất Bắc với nhiều làng nghề gỗ truyền thống như thế mà đồ gỗ của anh vẫn là sự lựa chọn hàng đầu của rất nhiều khách hàng. Ăn nên làm ra, rồi xuất khẩu sản phẩm sang nhiều nước trên thế giới và cuộc sống của gia đình anh cứ khá giả dần lên.

Mặc dù đã thành đạt nhưng theo như  anh Chín tâm sự, dù lúc bần hàn nhất hay những lúc ăn nên làm ra thì thói quen đọc sách của anh vẫn cố hữu, không thay đổi được. Lúc này, số đầu sách mà anh sở hữu đã lên đến hàng ngàn cuốn và khi đã có điều kiện kinh tế, số sách của Chín lại tặng lên mỗi ngày. Bất cứ nơi nào mà anh nghe phong thanh rằng ở đó có sách quý thì Chín lại lặn lội đến tìm và hỏi mua bằng được. Mỗi khi có dịp sang nước ngoài thì thứ duy nhất mà anh thích mang về cũng là sách.

Chín có những cuốn sách cực quý về kinh tế, tài chính của Mỹ, của Châu Âu, những pho sử, những bộ triết học, tam tự kinh của Trung Quốc, Ấn Độ. “Ở đây tôi có những cuốn sách mà không một thư viện nào có được.”- anh Chín tự hào. Anh cũng đang sở hữu bộ “Đại Việt sử ký toàn thư” từ thời Lý Trần được viết bằng tay (thời điểm năm 1991 trị giá 64 triệu đồng), bộ sách Minh Mạng đi săn trị giá 15 triệu đồng… và rất nhiều sách phương Tây mà trị giá phải được tính bằng đô la khi ai muốn sở hữu.

Mặc dù mang tiếng ở đất Hà Đông nhưng mấy năm trước đây, xã Đồng Mai của anh còn rất nghèo, người dân còn phải chạy ăn từng bữa. Nhận thấy đói ăn thì có thể khắc phục được chứ “đói chữ” thì sẽ rất là khổ, nhất là trong tương lai, vì thế Chín đã bàn với vợ mở ra 1 thư viện sách để phục vụ người nghèo, những người không có điều kiện mua sách đọc. Từ đó, dân làng anh đã có nơi để đọc sách, nghiên cứu và bàn luận chuyện thánh hiền…

Thư viện anh chia làm ba tầng, tầng 1 là phòng đọc sách “bình dân”. Hiện có  hơn 3.000 đầu sách phổ thông phục vụ nông dân và thiếu niên trong làng như: Chăm sóc và dạy con toàn tập; Từ điển Bách khoa Sinh học; Đạo làm người và xử thế; Mẹo vặt hàng ngày; 1000 chuyện Cổ tích Việt Nam và Thế giới, chuyện cổ Gờ-Rim, Mật mã Davanci… Tầng 2 là phòng đọc dành cho các cán bộ, sinh viên , người cao tuổi để nghiên cứu với nhiều đầu sách cổ có giá trị, trong đó có cuốn Y Thuật có từ thế kỷ XIII. Và tầng thứ ba dành cho các học giả, các tri thức có thể ngồi tranh luận, phản biện, đối đáp.

Chị Vân, vợ anh Chín trước đây là 1 cán bộ ngân hàng nhưng sau đó đã xin nghỉ để làm thủ thư cho thư viện gia đình. Khi có người đến đọc sách, chị tiếp đón rất ân cần và hướng dẫn nhiệt tình như 1 nhân viên thư viện chuyên nghiệp.

Mở miễn phí và khách có thể mượn về nhà để xem, vậy nên từ nhiều năm nay thư viện sách của anh Chín đã trở thành một điểm đến của không chỉ bà con quanh vùng mà còn là địa chỉ của nhiều khách thập phương trong đó có không ít người là trí thức, thậm chí là quan chức của nhiều ngành mỗi khi cần tìm tài liệu. Trong đó giáo sư Vũ Khiêu từ một người khách đã trở thành một người thân của gia đình anh. Trong nhà anh Chín vẫn treo ngay ngắn hai câu đối mà giáo sư đã tặng: “Bốn vách đồ thư vui đạo nghĩa - Một niềm son sắt vững nhân luân”.

Chia tay anh Chín khi ánh chiều vừa đổ xuống. Anh bảo rằng chúng tôi làm báo thì sẽ được đi nhiều nơi, nếu đến nơi nào có sách quý thì nhớ báo cho anh. Tấm lòng anh là thế, chân chất và thật thà theo kiểu con nhà võ. Anh tâm sự, cho đến bây giờ, khi đã được coi là thành đạt rồi thì những năm tháng tuổi thơ sớm phải thất học lại ùa về. Chính vì thế mà anh cảm nhận được hết sự quan trọng của tri thức và mở thư viện miễn phí cũng chính là cách anh thể hiện ước muốn rằng không có đứa trẻ nào còn phải chịu cảnh thất học như anh nữa.

Hoàng Đức Nhã