Phải những ngưòi thật yêu sách lắm mới có thể hiểu được giá trị của những cuốn sách cũ nát đến nhuờng này.

Tôi còn nhớ lần đầu tiên một mình theo tàu lửa vào Sài Gòn là vào cuối những năm 70 của thế kỷ trước. Một trong những động lực thôi thúc tôi thực hiện chuyến độc hành ấy chính là lời đồn đại của những người có dịp ghé qua Sài Gòn những năm đầu sau giải phóng.

Không chỉ tủ lạnh, xe máy, những thứ mà ở miền Bắc hồi ấy rất thiếu, một trong những nguồn cơn hấp dẫn tôi nhất chính là câu chuyện về một chợ sách cũ của Sài Gòn. Bởi vậy nên vào Sài Gòn hôm trước, hôm sau, theo lời chỉ dẫn của người anh họ, tôi nhao ra ngay chợ Bến Thành.

Từ cổng chợ đi chếch sang phía bên kia bùng binh, qua đường Calmette một đoạn ngắn tới phố nhỏ nằm ngang, bất chợt thấy mình lạc vào một thiên đường sách cũ. Chợ sách Đặng Thị Nhu.

Trên suốt dọc con phố hẹp, những quầy sách chia thành từng ô san sát nhau. Trong mỗi ô, người chủ hàng ngồi lọt giữa những chồng sách cao lút đầu người. Sách còn treo lủng lẳng trên các lối đi. Đấy mới chỉ là cái bề nổi của chợ sách.

Bộ nhớ của mấy người bán sách mới thật đáng khâm phục. Chỉ cần nói tên sách hay tên tác giả, người chủ hàng chạy đi đâu đó và dăm phút sau đã quay lại với cuốn sách mà bạn cần! Bạn sẽ dễ dàng có được cái cảm giác sung sướng khi tìm được một cuốn sách quý hiếm, một điều không khó khăn lắm ở cái chợ sách cũ Đặng Thị Nhu này.

Nhưng khốn khổ cho cái thằng tôi, một thân một mình vào đất Sài Gòn hoa lệ, nào có rủng rỉnh tiền bạc trong túi. Bởi vậy tôi chỉ có thể mê mải đi từ đầu tới cuối chợ sách cũ, thèm thuồng ngắm nhìn những gáy sách cũ sờn theo thời gian, rồi cuối cùng cắn răng bỏ những đồng bạc eo hẹp ra để mua cuốn… Kinh Thánh, một ấn phẩm còn khá hiếm ở miền Bắc lúc bấy giờ. Cái ấn tượng về chợ sách cũ Sài Gòn ấy, tôi chẳng dễ gì quên được.

Những năm sau này, khi vào Sài Gòn, tôi cảm thấy hụt hẫng khi chợ sách Đặng Thị Nhu đã biến mất, trả lại cho thành phố một con đường vắng hoe, buồn bã. Nhưng khi đã mê sách như một người tinh si thì Sài Gòn bây giờ vẫn còn những hiệu sách cũ đủ để mời gọi tôi trở lại. Dãy phố có nhiều quán bán sách cũ nhất ở Sài Gòn hiện nay là Trần Huy Liệu. Nhưng để tìm được một cuốn sách ưng ý ở dãy phố này, bạn sẽ phải mất rất nhiều công sức do lẽ sách cũ ở đây chủ yếu là nguồn trôi nổi, chủ hàng mua từ người bán dạo, những người túng tiền mang sách đi bán… Nói cách khác, đây là một chợ sách tương đối bình dân, ít khi tìm được những cuốn sách quý hiếm.

Nơi tôi bao giờ cũng lui tới mỗi khi có dịp ghé Sài Gòn là dãy cửa hàng sách cũ trên đường Nguyễn Thị Minh Khai, Q.3, chỗ gần đối diện với Bệnh viện Từ Dũ. Khoảng mươi cửa hàng liền kề nhau. Nhiều chủ hàng ở đây làm đúng kiểu những người mua bán sách cũ “thứ thiệt” vẫn làm: tới tận nhà mua sách từ các tủ sách gia đình. Bởi vậy mà sách khá đa dạng, phong phú.

Nếu gặp may, bạn vẫn có thể mua được những cuốn sách quý hiếm như một tác phẩm của Trương Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của hay những ấn bản báo chí vô cùng hiếm, tưởng đã thất truyền từ lâu mà người chơi sách thèm thuồng: Nam Phong, Phụ nữ tân văn, Đông Dương tạp chí… Đôi khi, lọt ra đây có cả những ấn bản trong các tủ sách đã trở thành huyền thoại như sách của ông Nguyễn Ngọc Thơ, Vương Hồng Sển hay tủ sách của cụ Hoàng Xuân Việt, một trí thức Sài Gòn cũ…

Sài Gòn có nhiều hiệu sách cũ nên cũng có nhiều “cao thủ” chơi sách cổ nức võ lâm. Lang thang nhiều ở những chợ sách cũ Sài Gòn, tôi có cơ duyên được gặp gỡ, làm quen với một vài cao thủ. Ông Tuấn “sách”, nhà ở Trần Huy Liệu, một kho từ điển sống mà dân chơi sách muốn tham khảo hoặc lùng tìm những cuốn sách quý không thể không đến “thỉnh thị”. Anh Gia – Điện Biên Phủ, anh Đức – Kỳ Thư đường Võ Văn Tần, anh Cầu “béo” – Minh Ngọc trên đường Nguyễn Thị Minh Khai…

Tiếp xúc với họ, tôi biết có một Sài Gòn xưa cũ qua những trang sách ố màu thời gian, một thế giới của những người vẫn nuôi lòng đam mê với sách bất chấp những dâu bể và đời sống tất tả mưu sinh. Những người như thế, cùng với các quán sách cũ, là những dấu xưa Sài Gòn.

Yên Ba
Báo Người lao động